"PLOS Medicine" dergisinde yayımlanan araştırmada, hareketsizlik ve kanserden ölüm riski arasındaki bağlantı incelendi.

Ortalama 12 yıl boyunca yaklaşık 90 bin kişiye ait verilerin incelendiği araştırmada, bulgular, her gün uyanıkken 30 dakikadan uzun süren hareketsizliğin kanser riskinin artmasıyla ilişkili olduğuna işaret etti.

Buna göre, her gün uzun süreli hareketsizliğe eklenen her bir saatin, kanserden ölüm riskinde yaklaşık yüzde 10'luk bir artışla ilişkilendirildiği belirtildi.

- Fiziksel aktiviteler riski azaltıyor

Araştırmada ayrıca, uzun süreli hareketsizliği, her gün ütü yapmak gibi 1 saatlik hafif fiziksel aktivitelerle değiştirmenin, kanserden ölüm riskinde yüzde 12'lik bir azalma sağladığı da ortaya kondu.

Bu kapsamda her gün 30 dakikalık hareketsizliği ortalama bir tempoda yürüyüş gibi orta yoğunlukta fiziksel aktiviteyle değiştirmenin riski yüzde 8, 5 dakikalık yoğun fiziksel aktiviteyle değiştirmenin ise yüzde 22 azalttığına da işaret edildi.

Öte yandan, araştırmanın gözlemsel bir çalışmanın istatistiksel analizine dayanması sebebiyle, nedensellik ilişkisinin kanıtlanmadığı ve daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyulduğu da ifade edildi.

“HANTAVİRÜS SALGINI SONA ERDİ”

Hollanda bandıralı “MV Hondius” isimli yolcu gemisinde hantavirüse maruz kalan bir kişinin son temaslısının karantina süresini tamamladığını, testinin negatif çıktığını ve evine döndüğünü belirten Ghebreyesus, “25 Mayıs’tan bu yana başka vaka bildirilmedi. Bu nedenle DSÖ’nün salgının sona erdiğini kabul ettiğini söylemekten büyük memnuniyet duyuyoruz. Salgından kaynaklanan toplam vaka sayısı, 3 ölüm dahil 13 olarak kaldı.

33 ülke ve bölgedeki sağlık yetkilileri tarafından 650’den fazla temaslı tespit edildi ve takip edildi. Salgın sona ermiş olsa da, DSÖ, bu salgın ve genel olarak hantavirüs hakkındaki anlayışımızı geliştirmek için hükümetler ve ortaklarla çalışmaya devam edecek.” dedi.

HASTALIĞIN NASIL GELİŞTİĞİ İNCELENECEK

Ghebreyesus, hastalığın nasıl geliştiğini anlamak için 21 ülkeyi kapsayan bir çalışmayı koordine ettiklerini belirterek, bu çalışmanın gelecekteki salgınlar için tanı, tedavi ve aşıların geliştirilmesini destekleyeceğini vurguladı.

Direktör Ghebreyesus, Uluslararası Sağlık Tüzüğü doğrultusunda hantavirüsle ilgili müdahaleye destek veren tüm ülkelere teşekkürlerini yineledi.

Dinçyürek, hastanenin yeni binasının açılışına doğru çok önemli bir gün yaşandığını belirterek, bugün itibarıyla toplam 10 tır dolusu tıbbi cihaz ve hastane ekipmanının teslim alındığını ve montaj safhasının başladığını söyledi.

Hastaneye ulaştırılan malzemeler arasında MR, tomografi, röntgen ve ultrason başta olmak üzere tüm büyük tanı cihazlarının bulunduğunu ifade eden Dinçyürek, cihazların montaj çalışmalarının da başladığını kaydetti.

Yeni Girne Hastanesi’nin açılışı için hazırlıkların adım adım sürdüğünü vurgulayan Dinçyürek, “Montajları başlamıştır. Adım adım açılışa hazırlanıyoruz. Şimdiden hayırlı olsun.” ifadelerini kullandı.

Robotik cerrahinin hastalara daha az ağrı, daha kısa iyileşme süresi ve daha düşük komplikasyon riski sunduğunu ifade eden Dinçyürek, “Ülkemizde kanser cerrahisinde robotik ameliyatların giderek yaygınlaşmasıyla birlikte hastalarımıza daha iyi koşullarda, daha başarılı cerrahi hizmetler sunulması mümkün olacaktır.” dedi.

Robotik cerrahi programının kısa sürede önemli bir ivme kazandığını kaydeden Dinçyürek, 35 gün içerisinde robotik cerrahi yöntemiyle 34 başarılı ameliyat gerçekleştirildiğini açıkladı.

Eğitimlerini tamamlayan hekimlerin farklı branşlarda da robotik cerrahi uygulamalarına başlayacağını belirten Dinçyürek, ameliyatı gerçekleştiren Nalbantoğlu cerrahi ekibe, hastane yönetimine ve sürece katkı sağlayan Prof. Dr. Alper Toker’e teşekkür etti.

Dinçyürek, bu tür ameliyatların artık ülkede rutin olarak başarıyla uygulanacağını vurgulayarak, bunun hastaların sağlığı ve tedavi süreçleri açısından önemli kazanımlar sağlayacağını söyledi.

Göğüs Cerrahisi Uzmanı Dr. Çağrı Cemaller ise Lefkoşa Dr. Burhan Nalbantoğlu Devlet Hastanesi’nde iki akciğer kanseri hastasının robotik cerrahi yöntemiyle başarıyla ameliyat edildiğini belirtti.

Bu başarının hayata geçirilmesine destek veren Sağlık Bakanlığı’na, hastane yönetimine ve ameliyatlara mentör olarak katılan Prof. Dr. Alper Toker’e teşekkür eden Cemaller, robotik cerrahinin günümüzde dünyanın en gelişmiş merkezlerinde akciğer kanseri tedavisinde tercih edilen yöntemlerden biri olduğunu ifade etti.

Cemaller, Kuzey Kıbrıs’ta ilk kez robotik yöntemle gerçekleştirilen akciğer kanseri ameliyatlarının başarıyla tamamlanmasından dolayı Sağlık Bakanı Dr. Hakan Dinçyürek’e teşekkür ederek hastane yönetimini ve ameliyat ekibini kutladı.

Protokol çerçevesinde, KKTC Sosyal Sigorta sistemine kayıtlı Türkiye Cumhuriyeti ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşları, KKTC kamu görevlileri, kamu sağlık çalışanları ve kamu emeklileri ile bu kişilerin ulusal mevzuat kapsamında bakmakla yükümlü olduğu yakınları, Mücahit Gaziler, gazi yakınları ve şehit yakınları sağlık hizmetlerinden yararlanabilecek.

Hastanede söz konusu gruplara randevu sistemiyle ayaktan muayene ve tedavi hizmeti verileceği belirtildi.

Randevu almak isteyen vatandaşların, 0392 815 21 14 numaralı santrali arayarak 1'i tuşlamaları gerektiği kaydedildi.

Yapay zeka ile on binlerce göz fotoğrafı incelendi

Florida Üniversitesinden biyomedikal mühendisi Ruogu Fang liderliğindeki araştırma ekibi, kapsamlı bir veri tabanından yararlanarak 40 binden fazla katılımcıya ait yaklaşık 63 bin retina fotoğrafını yapay zeka teknolojisiyle inceledi.

Geliştirilen derin öğrenme modelleri, yaş, cinsiyet, sigara kullanımı, uyku düzeni, depresyon ve kan basıncı gibi Alzheimer riskiyle doğrudan ilişkili birçok faktörü analiz etti.

Elde edilen sonuçlara göre, ilerleyen yıllarda Alzheimer teşhisi alacak kişilerin retinalarında çok ince yapısal değişiklikler tespit edildi.

Özellikle kılcal damarlardaki daralmalar, damar sertleşmesi, damar yoğunluğunun azalması ve görme sinirindeki incelmeler gibi retina yaşlanması belirtilerinin, Alzheimer gelişme riskiyle paralel seyrettiği görüldü.

Erken müdahale için biyolojik sensör görevi

Uzmanlar, mevcut teşhis yöntemlerinin genellikle hastalığın geç evrelerine ve müdahale etmek için çok geç kalınan safhalara odaklandığına dikkat çekiyor.

Retina sağlığı gibi yeni nesil biyolojik belirteçlerin incelenmesi ise risk altındaki hastaların çok erken dönemde belirlenmesine, gerekli testlerin zamanında yapılmasına ve yaşam tarzı değişiklikleriyle bu riskin hafifletilmesine olanak tanıyor.

Retina fotoğrafları günümüzde diyabet, glokom veya katarakt hastaları için zaten rutin olarak çekiliyor. Bu görüntülerin aynı zamanda demans riskine dair ipuçları barındırması, beyin hastalıklarının ilerleyişini takip etmek için oldukça düşük maliyetli ve ulaşılabilir bir veri kaynağı sunuyor.

Hatta retinanın sadece beyin değil, genel vücut sağlığı ve kemik yapısı hakkında da bilgi veren entegre bir biyolojik sensör gibi çalışabileceği ifade ediliyor.

Açıklamada, sağlık sisteminde olduğu gibi 112 Acil Sağlık Hizmetleri’nde de ciddi personel ve sistem sorunları bulunduğu belirtilerek, son dönemde gündeme gelen sorunların önemli bir bölümünün çalışanların özlük hakları, çalışma koşulları, kadro yetersizliği ve Sağlık Bakanlığı’nın uzun süredir çözüm üretmediği yönetimsel eksikliklerden kaynaklandığı ifade edildi.

KTTB, son günlerde yeniden gündeme getirilen ve 112 Acil Sağlık Hizmetleri’ni de kapsayan Sağlık Hizmetleri Yasası’na ilişkin değişiklik tartışmalarını kaygıyla takip ettiklerini belirterek, Birliğin de paydaşlarından biri olduğu yasanın yaklaşan erken genel seçim ve yerel seçim sürecinde siyasi hesaplara kurban edilmesinin kabul edilemez olduğunu vurguladı.

“DENETİMSİZ UZMANLIK EĞİTİMİNE İZİN VERMEYECEĞİZ”

Açıklamada, "daha fazla oy elde etme kaygısıyla" Sağlık Hizmetleri Yasası’nın değiştirilerek Tıpta Uzmanlık Kurulu’nun yasa kapsamından çıkarılması ya da göstermelik ve yetkisiz bir yapıya dönüştürülmesinin, ülke sağlık sisteminin geleceğine vurulacak ağır bir darbe olacağı savunuldu.

Uzmanlık eğitimi süreçlerinde yaşanan denetim eksiklikleri ile asistan hekim alımlarındaki sorunların ortada olduğuna dikkat çeken KTTB, bu alanda güçlü yasal denetim mekanizmalarının oluşturulmasına karşı gösterilen direncin kabul edilemez olduğunu belirtti.

Birlik açıklamasında, plansızlık, denetimsizlik ve kurumsal başıboşluğu derinleştirecek adımların ileride telafisi mümkün olmayan sonuçlar doğurabileceği uyarısında bulunularak, "Bir kez kaybedilen denetim ve standartların yeniden tesis edilmesi çok daha zor olacaktır" denildi.

“HALK SAĞLIĞINI İLGİLENDİREN YASALAR SEÇİM HESAPLARIYLA ŞEKİLLENDİRİLEMEZ”

KTTB, halk sağlığını ilgilendiren düzenlemelerin günü kurtarmaya yönelik siyasi hamlelerle değil; bilimsel veriler, kurumsal akıl ve toplum yararı gözetilerek hazırlanması gerektiğini vurguladı.

Açıklamada, "Kıbrıs Türk Tabipleri Birliği olarak açıkça ifade ediyoruz ki; halk sağlığını ilgilendiren yasalar seçim hesaplarıyla şekillendirilemez. Sağlık politikaları, ilgili tüm tarafların iş birliğiyle oluşturulmalıdır" ifadelerine yer verildi.

Birlik, hükümeti, milletvekillerini ve ilgili tüm tarafları sağlık sisteminin geleceğini riske atacak popülist adımlardan kaçınmaya, halk sağlığını siyasi çıkarların üzerinde tutmaya ve sağlık politikalarını bilimsel temeller üzerinde şekillendirmeye davet etti.

Dinçyürek ile dün verimli bir toplantı yaptıklarını söyleyen Ustaoğlu, öncelikli olarak Diyabet Merkezi’ne bir endokrin uzmanı görevlendirilmesini talep ettiklerini belirtti.

Diyabetlilerin hastanede artık reçete yazdırma ve kan verme gibi işlemleri yapamadığını da aktaran Ustaoğlu, Bakanın kendilerine TC’den uzman sağlamak konusunda çalışmalar yaptıklarını ve yakında bu sorunun giderilmesini umduğunu beyan ettiğini söyledi.

Bakana özellikle diyabetli çocuk ve gençlerin “insulin pompası” kullanımı sürecinde ve sensor temininde güçlükler yaşadıklarını da aktardıklarını kaydeden Ustaoğlu, ayrıca diyabetli bireylere doktor reçetesi ile verilen sarf malzemeleri konusunda pratik çözümler ve diyabetlilerin kurul raporu süreçlerinde yaşadıkları zorlukları da ele aldıklarını söyledi.

Ustaoğlu, “Sayın Bakan Hakan Dinçyürek’in üst düzey bürokratlarıyla birlikte yaptığımız bu toplantıda sorunlarımızı tek tek ele alarak çıkış yolları konusunda girişimler yapacağını açıklaması ve derneğimizle diyaloğu geliştirme arzusunu beyan etmesi bizi mutlu etmiştir.” dedi.

Diyabette farkındalığı artırma çabası içinde olduklarını da belirten Ustaoğlu, Sağlık Bakanlığı ile paydaş olarak şeker taraması gibi bazı projeleri hayata geçirme hedeflerini ortaya koydu.

Kabulde konuşan Sağlık Bakanı Dr. Hakan Dinçyürek, fizyoterapist istihdamı sürecinin nasıl yürütüleceği konusunda değerlendirmelerde bulunduklarını belirterek, fizyoterapi ve rehabilitasyon alanında Bakanlık ile dernek arasında kurulabilecek geniş kapsamlı iş birliklerini görüştüklerini söyledi.

Dinçyürek, eğitim programları ve konferansların düzenlenmesi konusunda da fikir alışverişinde bulunulduğunu ifade ederek, belirlenen yol haritasının kısa süre içerisinde yazılı bir çerçeveye dönüştürüleceğini kaydetti.

Ada genelinde sunulan tüm sağlık hizmetleri bizim için önem taşımaktadır

Halkın sağlık hizmetlerine daha kolay erişebilmesi ve daha kaliteli sağlık hizmeti alabilmesi amacıyla ortak çalışmaların sürdürüleceğini vurgulayan Dinçyürek, “Sağlık bizim için KKTC’nin bütününü kapsayan bir anlayıştır. Sadece devlet çatısı altında sunulan sağlık hizmetleri değil, ada genelinde verilen tüm sağlık hizmetleri bizim için önemlidir. Bu anlayış doğrultusunda iş birliğimizin çerçevesini belirledik” dedi.

Fizyoterapistlerin hem topluma hem de mesleklerine daha fazla katkı koyabilmeleri için Bakanlık olarak iş birliğine hazır olduklarını belirten Dinçyürek, atılacak adımların yakın zamanda kamuoyuyla paylaşılacağını söyledi.

Dericioğlu: Yıllardır beklediğimiz düzenleme hayata geçti

Kıbrıs Türk Fizyoterapistler Derneği Başkanı Batuhan Dericioğlu ise ziyaretin bir teşekkür ziyareti olduğunu belirterek, Temel Sağlık Hizmetleri Dairesi Yasası kapsamında yapılan düzenlemeler nedeniyle Sağlık Bakanlığı, hükümet ve ilgili tüm yetkililere teşekkür etti.

Dericioğlu, fizyoterapi hizmetlerinin daha geniş kitlelere ulaştırılmasını uzun yıllardır arzuladıklarını ifade ederek, söz konusu düzenlemenin bu hedefe ulaşılmasında önemli bir adım olduğunu söyledi.

Yeni düzenleme sayesinde vatandaşların yaşadıkları bölgelerde daha erken dönemde ve daha erişilebilir şekilde fizyoterapi hizmetlerinden yararlanabileceğini belirten Dericioğlu, fizyoterapistlerin koruyucu sağlık hizmetlerindeki rollerini de daha etkin şekilde yerine getirebileceğini kaydetti.

Bu gelişmenin hem meslektaşları hem de toplum açısından son derece önemli sonuçlar doğuracağına inandıklarını ifade eden Dericioğlu, sürecin detayları ve uygulama takviminin ilerleyen günlerde Sağlık Bakanlığı tarafından kamuoyuyla paylaşılacağını söyledi.

Münhal süreci için yetki yazısı talep edildi

Dericioğlu ayrıca görüşme sırasında önemli bir gelişmeyi de öğrendiklerini belirterek, fizyoterapist istihdamına yönelik münhallerin açılabilmesi için gerekli yetki yazısının Sağlık Bakanlığı tarafından talep edildiği bilgisini aldıklarını açıkladı.

Bu gelişmenin meslek camiası açısından büyük önem taşıdığını vurgulayan Dericioğlu, “Bu güzel ve hızlı gelişmeyi tüm meslektaşlarımız ve toplumumuzla paylaşmaktan mutluluk duyuyoruz. Sayın Sağlık Bakanımıza ve emeği geçen herkese bir kez daha teşekkür ederiz” dedi.

İngiltere hükümetinin, denizaşırı toprakları Tristan da Cunha'da daha önce virüsün yayıldığı "MV Hondius" gemisinde maruz kalma olasılığı bulunan bir kişide doğrulanmış vaka bildirdiğini aktaran Ghebreyesus, "10 Haziran itibarıyla toplam vaka sayısı 13 olarak kaldı ve bunlardan 3'ü ölümle sonuçlandı." ifadelerini kullandı.

Ghebreyesus, 2 Mayıs'tan bu yana yeni ölüm bildirilmediğini belirtti.

DSÖ, Arjantin'den yola çıkan ve 10 Mayıs'ta Kanarya Adaları'nın Tenerife kentinde yolcuları tahliye edilen Hollanda bandıralı "MV Hondius" yolcu gemisinde belirlenen ve hızla dünya gündemine oturan hantavirüs vakalarında artış yaşanabileceğini ancak bir salgın riski görülmediğini bildirmişti.

Hantavirüs

Hantavirüsün çoğunlukla kemirgenlerden bulaştığı biliniyor.

Kemirgenlerin kurumuş dışkı, idrar ve salyalarının karıştığı havanın solunması, bazen de kemirgen tarafından ısırılma ya da tırmalanmayla bulaşan virüs, ateş, yorgunluk ve kas ağrısı gibi semptomlara yol açıyor.

Solunum yetmezliğine de sebep olabilen hastalık, bazı durumlarda iç kanama ve böbrek yetmezliği şeklinde seyrediyor.

Covid-19 aşılarında başarısını kanıtlayan mRNA teknolojisinin ilk kez kanseri önleme amacıyla kullanılacağı bu tarihi deneme için ilk hasta uygulamalarının bu yaz başlaması planlanıyor.

Hedefte gizli tehlike "Lynch Sendromu" var
Geliştirilen aşı, öncelikli olarak "Lynch sendromu" adı verilen kalıtsal bir rahatsızlığa sahip kişileri korumayı hedefliyor. İngiltere’de her 300 kişiden birinde görülen bu genetik durum, DNA’yı onarmakla görevli genlerin hasarlı olmasından kaynaklanıyor.

Bu sendroma sahip bireylerin hayat boyu bağırsak kanserine yakalanma riski yaklaşık yüzde 80 artarken; yumurtalık, rahim, mide ve pankreas gibi diğer kanser türlerine yakalanma ihtimalleri de çok yüksek seyrediyor. Üstelik bu geni taşıyan tahmini 175 bin kişiden yalnızca yüzde 5'i durumun farkında. Aşı, bu kişilerin vücudunda kanser hücreleri henüz oluşmadan, "kanser öncesi" evredeki anormallikleri tespit etmek üzere tasarlandı.

Bağışıklık sistemine "kanserle mücadele kılavuzu"
mRNA teknolojisiyle üretilen aşı, geleneksel aşılardan farklı bir yöntemle çalışıyor. Vücuda doğrudan zayıflatılmış virüs vermek yerine, hücrelere bağışıklık yanıtı oluşturması için genetik talimatlar iletiyor. Uzmanlar, aşının adeta bir "kullanım kılavuzu" gibi hareket ederek bağışıklık sistemini eğittiğini belirtiyor.

Bu sayede savunma mekanizması, Lynch sendromunun tetiklediği hücre mutasyonlarını henüz kansere dönüşmeden fark edip yok edecek. Aşının zaman içinde gücünü koruması için belirli aralıklarla hatırlatma dozlarının yapılması gerekebilecek.

Gelecekte tüm kanser türleri için umut olabilir
Bu yaz başlatılacak olan ilk aşamada, hastalar üzerinde en doğru dozaj belirlenecek ve aşının güvenliği test edilecek. Çalışmanın çok merkezli ikinci aşamasının ise 2027 yılında genişletilmesi öngörülüyor. Bilim insanları, aşının sadece Lynch sendromlu hastaları korumakla kalmayacağını, aynı zamanda daha önce kanser atlatmış kişilerin ikinci bir kansere yakalanmasını da önleyebileceğini vurguluyor.

Araştırma ekibi, bu denemeden elde edilecek başarı ve bağışıklık verilerinin, gelecekte genetik bağlamı olmayan diğer yaygın kanser türlerine karşı da aşı geliştirilmesinin önünü açacağını ifade ediyor.

Harvard Tıp Fakültesi'nden biyoenformatik uzmanı Alexander Tyshkovskiy liderliğindeki bir araştırma ekibi, hücrelerde hangi genlerin açılıp kapandığını kontrol eden RNA moleküllerini inceleyen ve "transkriptomik saat" adı verilen çığır açıcı bir algoritma geliştirdi.

Saygın bilim dergisi Nature'da yayımlanan araştırmaya göre bu yeni biyolojik saat, bir insanın ya da hayvanın yaşam yolculuğunun neresinde olduğunu ve kronik hastalık risklerini yüksek bir doğruluk payıyla tahmin etmeyi başarıyor.

Farelerde ve insanlarda ortak genetik yaşlanma keşfedildi

Geliştirilen bu yeni teknolojinin en büyük inovasyonu; fareler, sıçanlar, makak maymunları ve insanlardan alınan 11 binden fazla doku örneğinin incelenip karşılaştırılmasıyla ortaya çıkması oldu.

Araştırmacılar, hücrelerin fonksiyonları ve kökenleri birbirinden tamamen farklı olsa bile, yaşlanma biyobelirteçlerinin memeliler arasında şaşırtıcı bir biçimde ortak olduğunu keşfetti.

Örneğin, bir sıçanın karaciğer ve kalbi ile bir insanın karaciğer ve kalbindeki aynı genlerin yaşlanmayla birlikte benzer sinyaller verdiği görüldü.

Hücre bölünmesi ve yara iyileşmesini yöneten genlerin aktif olduğu bünyelerde moleküler yaşlanmanın yavaş seyrettiği; hücre ölümü ve kronik iltihaplanma ile ilişkili genlerin baskın olduğu durumlarda ise biyolojik yaşlanmanın hızlandığı ve ölüm riskinin arttığı belgelendi.

Laboratuvar testlerini ve klinik deneyleri hızlandıracak

Uzmanlar, bu yeni genetik saatin 2013 yılından beri kullanılan geleneksel kimyasal DNA analizlerine (epigenetik saatler) kıyasla çok daha pratik bilgiler sunduğunu belirtiyor. Sağlıklı bir diyetin biyolojik saati yavaşlattığı, kronik hastalıklar ve çevre kirliliğinin ise hızlandırdığı zaten biliniyor; ancak bu yeni algoritma sayesinde geliştirilen ilaçların veya yaşam tarzı değişikliklerinin yaşlanma üzerindeki etkileri artık yıllarca süren klinik deneylere gerek kalmadan erkenden ölçülebilecek.

Birmingham Üniversitesi'nden moleküler biyolog João Pedro de Magalhaes gibi bazı bilim insanları bu genetik değişimlerin yaşlanmanın doğrudan sebebi mi yoksa vücudun yaşlanmaya karşı bir savunma mekanizması mı olduğu konusunda temkinli yaklaşsa da, yeni yöntemin hücresel yaşlanmayı takip etmede tıp dünyasına çok güçlü bir kaynak sağlayacağı vurgulanıyor.

Birlikten yapılan açıklamada, Ebola vakalarının görüldüğü ülkelerden KKTC’ye eğitim, çalışma veya başka nedenlerle gelen kişiler bulunduğuna işaret edilerek, hastalığın yüksek ölüm oranına sahip olması nedeniyle olası vakaların erken tespiti ve uygun şekilde yönetilmesi için hazırlık yapılması gerektiği ifade edildi.

Açıklamada, Dünya Sağlık Örgütü’nün Mayıs ayında Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Uganda’da görülen Ebola salgını nedeniyle “Uluslararası Öneme Sahip Halk Sağlığı Acil Durumu” ilan ettiği hatırlatıldı.

Salgının Ebola virüsünün nadir görülen Bundibugyo türünden kaynaklandığı belirtilen açıklamada, Ebola’nın enfekte kişilerin kanı ve vücut sıvılarıyla doğrudan temas yoluyla bulaşan ciddi bir viral hastalık olduğu ifade edildi; bu tür için yaygın kullanıma girmiş onaylı özgül bir aşı veya tedavi bulunmadığı belirtildi.

-"Alınacak önlemler açıklanmalı"

Bulaşıcı Hastalıklar Üst Kurulu’nun açıklamasının halk sağlığını korumaya yönelik somut bir hazırlık ve önlem planı ortaya koymadığı savunulan açıklamada, halkın ve sağlık çalışanlarının hangi belirtiler ve risk faktörleri varlığında Ebola’dan şüphelenmesi gerektiğine ilişkin bilgilendirme yapılmadığı, vaka tanımlarının paylaşılmadığı ifade edildi.

Ülkeye giriş noktalarında uygulanacak tarama, bildirim ve yönlendirme süreçlerinin de açıklanmadığı belirtilen açıklamada, olası vaka ve temaslıların nerede değerlendirileceği, izole edileceği, takip edileceği veya tedavi göreceğinin net olmadığı, sağlık çalışanlarının kullanacağı koruyucu ekipman, numune alma ve hasta yönetimiyle ilgili eğitim ve hazırlık planlarının açıklanmadığı kaydedildi.

- KTTB’nin önerileri... “Halk bilgilendirilmeli ve danışma hattı oluşturulmalı”

Birliğin önerilerine de yer verilen açıklamada, halkın yazılı, görsel ve dijital medya aracılığıyla çeşitli dillerde bilgilendirilmesi ve Sağlık Bakanlığı tarafından danışma hattı oluşturulması önerisi paylaşıldı. Özellikle son 21 gün içinde salgın bölgelerinde bulunmuş ateşli kişilerin sağlık hizmeti veren birimlere ulaşmadan önce danışma hattını araması gerektiği kaydedildi.

Açıklamada, kurumlar arası koordinasyona dikkat çekilerek, üniversiteler, Muhaceret Dairesi, hava yolu şirketleri ve ilgili kurumlarla görev ve sorumlulukların belirlenmesi için toplantılar düzenlenerek koordinasyon kurulması istendi.

-"Giriş noktalarında risk değerlendirmesi yapılmalı"

Giriş noktalarında risk değerlendirmesi yapılması çağrısında bulunulan açıklamada, Ebola konusunda Türkçe, İngilizce, Arapça ve Fransızca dillerinde bilgilendirme materyalleri dağıtılması, riskli bölgelerden gelen kişilere sağlık hizmetlerine nasıl ulaşacaklarının anlatılması önerildi. Riskli ülkelerden gelen ancak temas öyküsü bulunmayan öğrencilerin üniversiteler aracılığıyla 21 gün süreyle ateş takibine alınması da talep edilen açıklamada, bu kişilerin önceden belirlenen referans merkeze güvenli naklinin sağlanması gerektiği belirtildi.

Havaalanları ve diğer giriş noktalarında sağlık gözetiminin güçlendirilmesinin önemine işaret edilen açıklamada, termal kameraların yardımcı araç olarak değerlendirilmesi, ancak esas olarak seyahat öyküsü, risk değerlendirmesi ve semptom sorgulamasına dayalı bir sistem kurulması talep edildi.

- “İzolasyon alanları belirlenmeli, sağlık personeli eğitilmeli”

Açıklamada, hastanelerde ve gerekirse üniversite kampüslerinde olası vakaların değerlendirilmesi için uygun izolasyon odalarının önceden belirlenmesi çağrısı da yapıldı. Birlik açıklamasında, olası Ebola vakalarının değerlendirilmesi ve takibinden sorumlu sağlık ekiplerinin önceden belirlenmesi, bu ekiplere düzenli eğitim verilmesi ve acil servis, ambulans ve sağlık çalışanlarına yönelik hizmet içi eğitim programları düzenlenmesi gerektiği ifade edildi.

Açıklamada, Ebola'nın nadir görülmesine rağmen hayatı tehdit edebilen bulaşıcı viral bir enfeksiyon olduğu belirtilerek, hastalığın enfekte hayvanlar ile insanların vücut sıvıları yoluyla bulaşabildiği kaydedildi.

Komite, Ebola enfeksiyonunda ateş, üşüme, titreme, baş ve kas ağrıları, halsizlik, iştahsızlık, bulantı, kusma, ishal ve döküntü gibi belirtilerin görülebildiğini belirtti. Hastalığın ilerleyen evrelerinde ise mukozal kanamalar, septik şok, çoklu organ yetmezliği ve ölüme kadar varabilen ciddi komplikasyonların gelişebileceği ifade edildi.

Açıklamada, Ebola virüsünün tanısının konulabilmesi amacıyla alınacak numunelerin Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı Ulusal Halk Sağlığı Referans Laboratuvarı’na gönderilmesine karar verildiği bildirildi.

Ayrıca hastalığın tedavisinde kullanılan monoklonal antikor ilaçları olan Ebanga (ansuvimab-zykl) ve Inmazeb’in temin edilmesi amacıyla İlaç ve Eczacılık Dairesi tarafından gerekli girişimlerin başlatıldığı kaydedildi.

Bulaşıcı Hastalıklar Üst Komitesi, uluslararası sağlık kuruluşlarının konuya ilişkin açıklama ve kararlarını yakından takip etmeyi sürdürdüklerini belirterek, ek tedbir alınmasını gerektirecek herhangi bir gelişme yaşanması halinde kamuoyunun bilgilendirileceğini açıkladı.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), söz konusu salgını “uluslararası boyutta halk sağlığı acil durumu” (PHEIC) olarak ilan etti.

Güncel tabloya göre (29 Mayıs 2026 tarihi itibarıyla), iki ülkede toplam bin 200’ü aşkın şüpheli ve doğrulanmış vaka ile 240’tan fazla ölüm bildirildi. Gerçek sayının daha yüksek olabileceği değerlendiriliyor. Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Uganda’da acil durum yönetiminin sürdüğü ifade edildi.

Öksüz, KKTC’ye Afrika kıtası ve uluslararası aktarma noktalarından yoğun giriş çıkış olması nedeniyle başta Ercan Havalimanı olmak üzere tedbirlerin gözden geçirilmesinin önem taşıdığını belirtti.

Ebola virüsünün bulaş yoluna da değinen Öksüz, hastalığın grip gibi hava yoluyla kolay yayılmadığını, çoğunlukla hasta kişinin kanı ve vücut sıvılarıyla yakın temas sonucu bulaştığını ifade etti.

Son 21 gün içinde Ebola vakası bildirilen bölgelere seyahat edenlerin veya bu bölgelerden gelen kişilerle temas kuranların dikkatli olması gerektiği kaydedildi.

Hastalığın belirtileri arasında ateş, halsizlik, kusma, ishal, kas ağrısı ve açıklanamayan kanamanın yer aldığı, bu belirtileri taşıyanların vakit kaybetmeden sağlık kuruluşlarına başvurması gerektiği belirtildi.

Öksüz, eczacıların toplum sağlığına en yakın ilk temas noktalarından biri olduğuna dikkat çekerek meslektaşlara yönelik bilgilendirme çalışmalarının başlatıldığını söyledi.

Bilimsel bilgi, sakinlik ve doğru yönlendirme ile halk sağlığının korunmaya devam edileceğini ifade eden Öksüz, KKTC’de şu an için panik yaratacak bir tablonun bulunmadığını ancak hazırlıklı, dikkatli ve koordineli olunması gerektiğini vurguladı.

Öksüz, “Panik yok, rehavet yok, bilimsel takip ve erken uyarı var” ifadelerini kullandı.

Öksüz açıklamasında, Verilerin Dünya Sağlık Örgütü ve uluslararası sağlık otoritelerinin 29 Mayıs 2026 tarihli kaynaklarına dayandığını belirtti.

"Dünya genelinde 13-15 yaş aralığındaki en az 40 milyon çocuk, tütün ürünleri kullanıyor. Gençlerin elektronik sigara ve nikotin poşeti kullanımı artmaya devam ediyor." ifadelerinin kullanıldığı raporda, dünya genelindeki hükümetlere "yeni nesli tütün ve nikotin ürünlerine bağımlı olmaktan koruma" çağrısı yapıldı.

Tütün ve nikotin şirketlerinin, özellikle ergenler ve genç yetişkinler için ürünlerini daha çekici, kullanımı daha kolay ve bırakılması daha zor hale getirmek üzere kasıtlı olarak tasarladıklarına işaret edilen raporda, nikotinin beyinleri hala gelişmekte olan çocuklar, ergenler ve genç yetişkinler için son derece bağımlılık yapıcı ve zararlı olduğu vurgulandı.

Raporda, "Hükümetler, aromalı ürünleri yasaklayarak, reklam, tanıtım ve sponsorluk faaliyetlerini engelleyerek, kapalı kamusal alanları tamamen sigara ve elektronik sigaradan arındırarak ve denetimi artırarak insanları koruyabilir." değerlendirmesi yapıldı.

Kısa süre önce piyasadaki en hızlı büyüyen nikotin ürünlerinden biri olan nikotin poşetlerine ilişkin sosyal medya fenomenlerinin de desteğiyle yoğun bir tanıtım kampanyası yapıldığına işaret edilen raporda, DSÖ'nün nikotin poşetlerine ilişkin raporunun, dünya genelinde hızla artan satışlara rağmen yaklaşık 160 ülkede nikotin poşetleri için özel bir düzenleme bulunmadığını ve milyonlarca insanın korunmasız kaldığını ortaya koyduğu hatırlatıldı.

Tütün kullanımı birçok hastalıkla bağlantılı

Raporda, "Tütün kullanımı, her yıl 7 milyondan fazla kişinin ölümüne neden oluyor, küresel olarak önlenebilir ölümlerin önde gelen nedenlerinden biri olmaya devam ediyor. (Tütün kullanımı) Kardiyovasküler hastalıklar, solunum yolu hastalıkları ve 20'den fazla farklı kanser türü veya alt türüyle bağlantılı." ifadeleri kullanıldı.

Dünyada 1 milyardan fazla tütün, elektronik sigara ve nikotin poşeti kullanıcısı olduğu belirtilen raporda, bu kişilere bağımlılıktan kurtulmak adına çağrı yapıldı.

Raporda görüşlerine yer verilen DSÖ Sağlık Belirleyicileri, Tanıtım ve Önleme Departmanı Direktörü Dr. Etienne Krug, tütünün milyonlarca insanı öldürmeye devam ettiğine dikkati çekti.

Krug, "Büyük tütün şirketleri, iş modellerini yeniden şekillendiriyor, ölümcül sigaralardan kar sağlamaya devam ederken, bir yandan da yeni nesli bağımlı hale getirmeyi amaçlayan aromalı elektronik sigaraları, nikotin poşetlerini ve diğer nikotin ürünlerini agresif şekilde pazarlıyorlar." ifadesini kullandı.

Özellikle kesim sonrası etin taşınması, parçalanması, dinlendirilmesi ve saklanması aşamalarında yapılan hataların halk sağlığını doğrudan tehdit edecek sonuçlara yol açabileceği uyarısında bulunan açıklamada, tüm süreçlerin hijyen kurallarına, bilimsel ilkelere ve uzman görüşlerine uygun yürütülmesinin önem taşıdığı kaydedildi.

- Kurbanlık hayvan seçimi

Kurbanlık hayvanların veteriner kontrolünden geçmiş, resmi kayıtlarının bulunması ve sağlıklı görünümlü hayvanlar arasından seçilmesinin büyük önem taşıdığı belirtilen açıklamada, güvenli gıda tüketimi ve halk sağlığının korunması açısından hastalık belirtisi gösteren, aşırı zayıf veya genel sağlık durumu uygun olmayan hayvanların tercih edilmemesi gerektiği vurgulandı.

-Hijyenik kesim koşulları

Kurban kesimlerinin, mutlaka yetkili kurumların belirlediği kesim alanlarında yapılması gerektiğine; gelişi güzel, uygun olmayan koşullarda yapılan kesimlerin hem çevre kirliliğine hem de ciddi halk sağlığı risklerine yol açtığına dikkat çekilen açıklamada kesim alanlarıyla ilgili şu uyarı yapıldı:

“Yüzeyler ve ekipmanlar temizlenebilir ve dezenfekte edilebilir olmalıdır. Kesim sırasında temiz su temini sağlanmalıdır. Atık yönetimi (kan, iç organ, deri vb.) uygun şekilde planlanmalı, çevreye zarar verilmemelidir. Çapraz bulaşmayı önleyecek düzenlemeler yapılmalıdır (örneğin temiz alan/kirli alan ayrımı). Kesim yapan personelin kişisel hijyen kurallarına uyması sağlanmalıdır. Uzman kişilerce kesim yapılmalı: Hem hayvana eziyetin önlenmesi hem de hijyen koşullarının sağlanması için ehil kişiler tarafından kesim gerçekleştirilmelidir.”

-Etlerin muhafazasında soğuk zincire dikkat edilmeli

Sağlıklı şartlarda kesim yapılsa bile daha sonra elde edilen etin uygun şekilde muhafaza edilmemesi halinde ette bozulma meydana gelebileceğine ve bu eti tüketen kişilerde sağlık açısından riskler ortaya çıkabileceğine dikkat çekilen açıklamada, etlerin muhafazasında dikkat edilmesi gerekenler hakkında şu uyarılarda bulunuldu:

“Hayvan kesildikten sonra etinin hemen buzdolabına konulmaması önemlidir. Kesimden hemen sonra etler, güneş altında bırakılmadan, serin ve hava alan bir ortamda dinlendirilmelidir. Yaz aylarına rast gelen bu dönemde daha dikkatli olmak gerekmektedir. Yüksek ortam sıcaklığında etlerde bozulma çok daha hızlı gerçekleşebileceğinden, mümkün olduğu kadar kısa sürede dışarıda bekletilmeli ve sonrasında üzeri açık kaplarda buzdolabı şartlarına (+4 °C) alınıp 5-12 saat bekletilmelidir. Sakatat ile etler aynı ortamda bulundurulmamalı ya da muhafaza edilmemelidir.

Kurbanlık etler henüz kesim sıcaklığında iken buzdolabına poşet içinde veya hava alamayacak bir durumda büyük parçalar halinde üst üste konulmamalıdır. Aksi takdirde buzdolabı sıcaklığı etin iç kısımlarını soğutmaya yetmeyeceğinden; etin hava almayan kısımlarında çok kısa sürede (2'nci gün) bozulma ve kokuşma hatta yeşillenme görülecek ve bu durum gıda zehirlenmesine yol açacaktır.

Böyle etler kesinlikle tüketilmeyip atılmalıdır. Ayrıca bu durum buzdolabında bulunan diğer gıdaların da sıcaklık dengesini olumsuz etkileyerek mikrobiyolojik risk oluşturabilir.

Eti direkt dondurmamamız gerekmektedir. Dondurduğumuz zaman biyokimyasal reaksiyonlar da durmakta ve eti çözündürme sırasında bu reaksiyonlar gelişeceğinden istenmeyen kusurlar ( etin çok su salması, salınan bu su ile vitamin ve mineral kaybı, etin kısalması tatsız et vb) meydana gelecektir. Bu nedenle eti önce buzdolabı sıcaklığında (+4 °C) bu reaksiyonlar tamamlanıncaya kadar bekletilip daha sonra dondurma aşamasına geçilmelidir.

Donmuş etler çözdürüldükten sonra hemen tüketilmeli, asla tekrar dondurulmamalıdır.

Kurbanlık etin dayanma süresi, kesim kalitesine ve parçaların büyüklüğüne göre değişmekle beraber normal buzdolabı koşullarında en fazla 3-4 gündür. Kıymada ise bu süre 1-2 gündür. Uzun süreli muhafazalarda ise etler (dondurucuda) -18 °C‘de muhafaza edilmelidir. Dondurulmuş etlerin saklama süresi 4-6 aydan fazla olmamalıdır.

Etlerin mümkün olduğunca serin ortamda taşınması, soğutucu çanta veya buz akülü saklama kapları kullanılması gıda güvenliği açısından önerilmektedir.”

- “Az pişmiş et tüketimi risk oluşturabilir”

Oda, et tüketimi konusunda ise şu uyarılarda bulundu:

“Etler kesinlikle çiğ veya az pişmiş olarak tüketilmemeli, etin merkezi de tam olarak pişene kadar (en az 75 derece), işlem devam etmelidir. Çiğ etle temas eden mutfak yüzeyleri, kesme tahtaları ve bıçaklar ayrılmalı veya iyice temizlenmelidir. Çapraz bulaşmayı önlemek amacıyla çiğ ve pişmiş ürünler birbirinden ayrılmalıdır.”

Planlandığı gibi tıbbi cihazlar, ağır büyük cihazlar ve mefruşat kısmı bir bir hastaneye gelip teslim edilmeye başlanmıştır” dedi.
Bakan Dinçyürek, adaya ulaşan ağır cihazların ilk bölümünün teslim alındığını belirterek, bayram sonrası montaj işlemlerinin başlayacağını söyledi. Teslimatların Haziran ayı boyunca devam edeceğini kaydeden Dinçyürek, tüm montajların planlamalar doğrultusunda tamamlanmasının ardından hastanenin en erken zamanda hizmete açılacağını vurguladı.

Cihazların temin edilmesinde Türkiye’nin büyük katkısı bulunduğunu dile getiren Dinçyürek, “Bu cihazların kazanılmasında ana vatan Türkiye'nin çok büyük destekleri vardır. Bizlere bu cihazları ülkemizin insanına, sağlığına hizmet vermesi açısından hibe eden ana vatan Türkiye'ye sonsuz teşekkürlerimizi sunarız” ifadelerini kullandı.

Yeni Girne Hastanesi projesinin, Başbakanın iradesiyle yarım kalan bir projeden geliştirilerek daha kapsamlı bir sağlık yatırımına dönüştürüldüğünü söyleyen Dinçyürek, hastanenin daha geniş kesimlere ve daha üst düzey sağlık hizmeti sunacak şekilde planlandığını belirtti.

Yoğun çalışmalar sonucunda hastanenin tamamlandığını ifade eden Dinçyürek, artık cihazların yerleştirilmesi, montajların yapılması ve hastanenin sağlık hizmeti verecek noktaya getirilmesi aşamasında olduklarını söyledi.

Sağlık Bakanı Dinçyürek, projeye katkı koyan ve emeği geçen herkese teşekkür ederek, Yeni Girne Hastanesi’nin ülkeye ve halka hayırlı olmasını temenni etti.

Geçtiğimiz son iki günde Üroloji Uzmanı Op. Dr. Eralp Kubilay ve ekibi, Ankara Üniversitesi İbni Sina Hastanesi’nden Prof.Dr. Ömer Gülpınar ve Prof.Dr. Evren Süer’in destekleri ile başarılı 4 ameliyata imza attı.

Robotik cerrahi; yüksek hassasiyet, gelişmiş görüntüleme teknolojisi ve minimal invaziv yaklaşımı sayesinde hem cerrahlara hem de hastalara büyük avantajlar sunuyor. Milimetrik hareket kabiliyeti sağlayan robotik sistemler sayesinde operasyonlar çok daha kontrollü gerçekleştirilebiliyor. Bu teknoloji, özellikle üroloji, kadın hastalıkları ve genel cerrahi gibi alanlarda başarı oranlarını artırırken, ameliyat sırasında oluşabilecek riskleri de en aza indiriyor.

Hastalar açısından bakıldığında ise robotik cerrahinin en önemli avantajları; daha küçük kesiler, daha az ağrı, düşük kan kaybı, enfeksiyon riskinin azalması ve çok daha hızlı iyileşme süreci olarak öne çıkıyor. Geleneksel açık ameliyatlara kıyasla hastaların günlük yaşamlarına dönüş süresi önemli ölçüde kısalıyor.

KKTC’de gerçekleştirilen ilk robotik cerrahi operasyonları, yalnızca teknolojik bir gelişme değil; aynı zamanda ülke sağlık sisteminin ulaştığı yüksek standardın da güçlü bir göstergesi oldu. Operasyonların başarısında görev alan cerrahlar, anestezi ekipleri, hemşireler ve tüm sağlık çalışanları, disiplinli ekip çalışmasıyla bu tarihi başarıya imza attı.

Robotik cerrahinin KKTC’de uygulanmaya başlanması, hem ülke halkı hem de bölge sağlık turizmi açısından büyük önem taşıyor. Uzmanlar, bu teknolojinin önümüzdeki dönemde birçok farklı branşta yaygınlaşacağını ve KKTC’nin sağlık alanında bölgesel bir merkez haline gelmesine önemli katkı sağlayacağını belirtiyor.

Ülkede yeterli sayıda hemşire yetiştirilememesinin önemli bir sorun olduğunu belirten Özgöçmen, “Hemşire planlamasının yapılmaması ve hemşire yetiştirilmesine yönelik sürdürülebilir politikaların oluşturulmaması, çok yakın gelecekte sağlık sistemini ciddi bir tehlikeyle karşı karşıya bırakacaktır” ifadelerini kullandı.

Özgöçmen mesajında, insan yaşamına dokunan, sağlık hizmetlerinin temel taşı olan hemşirelerin günü olan 12 Mayıs Dünya Hemşireler Günü’nü kutlamanın gururunu yaşadıklarını kaydetti.

-“Vazgeçilmez bir role sahip”

Özgöçmen, “Modern hemşireliğin öncüsü Florence Nightingale’in doğum günü olan bu anlamlı günde fedakârlıkları, bilgi ve emekleriyle toplum sağlığını koruyan tüm hemşirelerimizi saygı ve minnetle selamlıyoruz.” ifadelerini kullandı.

Hemşireler bireyin, ailenin ve toplumun sağlığını koruma, geliştirme ve iyileştirme sürecinde vazgeçilmez bir role sahip olduğuna vurgu yapan Özgöçmen, “Sağlık hizmetlerinin her aşamasında büyük özveriyle görev yapan hemşirelerimiz, yalnızca hastaların bakımını üstlenmekle kalmamakta aynı zamanda sağlık sisteminin sürdürülebilirliği açısından da kritik bir görev yürütmektedir.” ifadelerini kullandı.

Ülkede hemşirelik mesleğinin ciddi sorunlarla karşı karşıya olduğunu belirten Özgöçmen, mesajında şu ifadelere yer verdi:

“Artan nüfus, sağlık hizmetlerine olan ihtiyacın büyümesi ve mevcut personel eksikliği nedeniyle hemşireler ağır iş yükü altında görev yapmaktadır. En önemli sorunlardan biri ise ülkemizin yeterli sayıda hemşire yetiştirememesidir. Hemşire insan gücü planlamasının yapılmaması ve hemşire yetiştirilmesine yönelik sürdürülebilir politikaların oluşturulmaması, çok yakın gelecekte sağlık sistemini ciddi bir tehlikeyle karşı karşıya bırakacaktır.

Bugün gerekli adımlar atılmazsa, önümüzdeki yıllarda hastanelerde ve tüm sağlık hizmetlerinde hemşire eksikliği daha da derinleşecek bu durum hem sağlık çalışanlarını hem de halkın sağlık hizmetine erişimini olumsuz etkileyecektir. Nitelikli sağlık hizmeti ancak yeterli sayıda, iyi eğitim almış ve desteklenen hemşirelerle mümkündür.

Bu nedenle, hemşirelik eğitimi kontenjanlarının artırılması, ülkede hemşire yetiştirilmesine yönelik planlı devlet politikalarının oluşturulması, gençlerin hemşirelik mesleğine teşvik edilmesi ,kamu sağlık sistemindeki hemşire kadrolarının güçlendirilmesi, çalışma koşulları ile özlük haklarının iyileştirilmesi acil ve kaçınılmaz bir ihtiyaçtır.”

Özöçmen, hemşirelik mesleğinin güçlenmesi, toplum sağlığının korunması ve gelecekte sağlık sisteminde yaşanabilecek insan kaynağı krizinin önlenmesi adına mücadeleyi sürdürmeye devam edeceklerini belirtti.

Birlik Başkanı Özgöçmen, insan sağlığı için emek veren tüm hemşirelerin 12 Mayıs Dünya Hemşireler Günü’nü kutlayarak, sağlık, huzur ve başarı dolu bir meslek yaşamı diledi.